Berlijnse Notities - struikelstenen

Eén van de redenen waarom ik Berlijn zo'n interessante stad vind, is dat de geschiedenis overal voelbaar is. Niet alleen in de talloze musea en tentoonstellingen, maar overal waar je gaat en staat. Soms ligt de geschiedenis zelfs letterlijk op straat, zoals bij mij om de hoek. Enige tijd geleden merkte ik voor een portiek naast de avondwinkel waar ik wel eens wat te snoepen haal, zeven zogenaamde Stolpersteine (= struikelstenen) op. Ze zijn van messing en bevatten de namen van een Joodse familie met de naam Ebstein en ene heer Weigert. Zij woonden in het betreffende huis, voordat ze door de nazi's werden gedeporteerd. Een eindje verderop in dezelfde straat liggen er nog twee ter herinnering aan het echtpaar Schlesinger.
Het zijn niet de enige stenen. Stolpersteine liggen in heel Duitsland en zelfs in Nederland (onder andere in Hilversum en bij psychiatrisch ziekenhuis De Grote Beek in Eindhoven). Ze zijn er neergelegd door de kunstenaar Gunter Demnig die daarmee de herinnering aan de jodenvervolgingen levendig wil houden.
Niet iedereen is blij met zijn initiatief. Uitgerekend de Zentralrat der Juden in Duitsland heeft er alles aan gedaan om de stenen bijvoorbeeld in München te weren. Als argument wordt aangevoerd dat neo-nazi's er op kunnen trappen en plassen en honden erop kunnen poepen. Dit zou mensontwaardigend zijn. Veel nakomelingen van de slachtoffers zijn het hier niet mee eens. Zij willen zelf bepalen hoe ze hun overleden familieleden willen herdenken.
Demnig zelf zegt daarover dat je jaarlijkse herdenkingsvieringen of een museum kan bezoeken - of ook niet. De stenen kun je echter niet ontwijken. Ze confronteren je onherroepelijk met dat wat er zomaar in een gewone straat ergens in Berlijn of elders kon gebeuren.

Op 5 mei 2009 worden er Stolpersteine in Weesp gelegd.


© Balanda 10 januari 2009


© Balanda 10 januari 2009

Filmtip - Waltz with Bashir

In het Midden-Oosten is de hel weer losgebroken. Tijd om The History of the Israelis and Palestinians van Noah Flug en Martin Schäuble weer eens uit de kast te trekken. Een goed boek dat ik een ieder die de draad een beetje is kwijtgeraakt bij het volgen van het eeuwigdurende, onoplosbare conflict tussen Israeli's en Palestijnen (en die Duits kan lezen), van harte kan aanbevelen. Wie het leest, zal ook een aantal zinnen tegenkomen over het bloedbad van Sabra en Shatila, waarbij in 1982 honderden Palestijnen onder het toeziend oog van Israelische troepen op gruwelijke wijze werden afgeslacht. Het was een wraakactie van Libanese Falangisten voor de moord op de Libanese Christelijke president Bashir Gemayel, enkele dagen ervoor.
De film Waltz with Bashir van de Israeli Ari Folman, doet op indringende wijze verslag van deze gebeurtenis, waarbij hij zelf als soldaat in het Israelische leger betrokken was. Het bijzondere is dat Waltz with Bashir tegelijkertijd een animatiefilm en een documentaire is. Een combinatie die nog niet eerder op het grote doek te zien was. Wie denkt dat het leed, de pijn, de brutaliteit, de haat en de angst door de animaties worden afgezwakt, zal verrast zijn. Juist omdat er geen echte beelden worden getoond, dringt het achterliggende verhaal veel dieper door dan in welke oorlogsdocumentaire of oorlogsfilm ook.
Hoe vaak zien we geen beelden van oorlogssituaties die ons nauwelijks nog raken? Zijn we niet al jarenlang afgestompt door de dagelijkse berichten uit Gaza, Irak, Nigeria en andere brandhaarden in deze wereld? Waltz with Bashir laat ons met andere ogen naar hetzelfde conflict kijken en zorgt ervoor dat we wakker blijven. Slechts in de laatste vijf minuten van de film worden er echte beelden van de slachtoffers getoond. Die laten uiteindelijk een veel diepere indruk achter dan alles wat ik tot nu toe heb gezien.
Geen lichte kost, maar een must voor iedereen die het nog wat kan schelen.

Mijn waardering: ★★★★★

★ prut ★★ gaat wel ★★★ aardig ★★★★ wow ★★★★★ top

Record Mania - Een helse rit met googoomuck

Enkele dagen geleden viel er weer een CD van mijn langjarige vriend Michel in de bus. Hoewel we elkaar niet meer zo vaak kunnen zien, houdt hij me steeds op de hoogte van zijn muzikale activiteiten. En dat zijn er nogal wat.
Nog geen vier maanden geleden bracht hij met het album A girl called M de eighties weer kort tot leven. „M“ riep bij mij herinneringen op aan een Cure concert dat eindigde in de straten van Heereveen. We kwamen veel te laat aan en misten alle voorbands en een aantal nummers van The Cure en na afloop de laatste trein. Noodgedwongen sliepen we onder een aantal dozen die we in een container hadden gevonden. Ik hoor nog steeds het geklapper van mijn tanden in die stille, o zo koude nacht.
Met zijn nieuwe band googoomuck zet Michel weer een andere stap op het muzikale pad. Dit keer geen duistere new wave klanken, maar snelle gitaren, zeurende orgeltjes en psychedelische riedeltjes die de oren bekoren. De naam van de band verwijst naar een nummer van The Cramps en dan weet je het eigenlijk wel.
Het eerste nummer is het begin van een Höllenritt die uiteindelijk zal eindigen in het graf. De CD roept bij mij meteen associaties op met de film Death Proof van Quentin Tarantino, één van mijn favoriete regisseurs. Ik weet niet of ik me tijdens het luisteren meer als Stuntman Mike voel of als zijn slachtoffers, die hij met zijn muscle car de dood in jaagt. Take you down tonight, Soultrash Part 2 of Nymphomaniac zouden in ieder geval niet hebben mistaan op de soundtrack.
Get up on your feet geeft de luisteraar even de mogelijkheid om door te ademen, maar de ondergang is nabij. Back to the grave sleept je onherroepelijk mee de eindeloze duisternis in.
Aan googoomuck kun je niet ontsnappen.

Mijn waardering: ★★★★

★ prut ★★ gaat wel ★★★ aardig ★★★★ wow ★★★★★ top

Record Mania - Rouge/Noir - Washington

Washington is back! Met de nieuwe langspeler Rouge/Noir (dit is overigens geen toespeling op Capitol Hill. Of toch?) hebben ze weer een schitterend stukje werk afgeleverd.
Ik ga er niet teveel over zeggen. Lees mijn eerdere posting over Washington voor meer informatie over deze fantastische Noorse band en luister op hun MySpace pagina naar twee van hun nieuwe songs.
De Nederlanders kan ik aanraden om in februari in ieder geval naar één van hun twee geplande live optredens in Haarlem (Patronaat) en Ottersum (Roepan) te gaan. Niet te missen!

Mijn waardering: ★★★★★

★ prut ★★ gaat wel ★★★ aardig ★★★★ wow ★★★★★ top

Berlijnse Notities - The world of Arthur Russell

Wie eens toe is aan iets nieuws op muziekgebied (dat eigenlijk al heel oud is) wil ik graag attenderen op het muzikale talent Arthur Russell. Onlangs zag ik de interessante documentaire Wild Combination over het leven van deze in 1992 aan aids overleden New Yorker en was geroerd door zijn diepe liefde voor muziek.
Russell was vooral geïnteresseerd in het proces rond de creatie van muziek. Dit had tot gevolg dat zijn muzikale nalatenschap enorm was, maar dat er voor zijn dood nauwelijks iets van hem werd gepubliceerd. Hij kreeg soms het verwijt, nooit iets af te maken.
Het is aan zijn levensgezel en een aantal mensen uit zijn omgeving te danken, dat zijn werk in de afgelopen jaren op CD is verschenen. Mijn favoriet is "A little lost" dat samen met nog een aantal andere mooie nummers op zijn MySpace pagina valt te beluisteren. Ook bij Audika Records kun je een aantal van zijn juweeltjes horen.

Berlijnse Notities - Ari & Nico

Al dagen loop ik met een ambivalent gevoel door Berlijn te dolen. In mijn binnenwereld heerst diepe ontgoocheling. Het begon allemaal afgelopen vrijdag met een prachtige hommage aan zangeres, filmster en fotomodel Nico, die dit jaar niet alleen zeventig zou zijn geworden, maar ook twintig jaar dood is. Onder de titel 70/20 traden daarom een aantal artiesten en kunstenaars in de Volksbühne op, die vroeger met haar hebben samengewerkt of die sterk door haar werden beïnvloed. Het was een stemmige avond waarop vooral de duistere, experimentele muziek van Nico centraal stond en haar grote betekenis voor de pop- en kunstwereld tot uitdrukking kwam. Ze was jarenlang de muse van Andy Warhol, had liefdesrelaties met onder andere Bob Dylan, Lou Reed en Alain Delon, speelde in La Dolce Vita van Federico Fellini, liet zich fotografreren voor Vogue en Chanel en maakte samen met The Velvet Underground één van de belangrijkste platen van de twintigste eeuw, The Velvet Underground & Nico. Ze ging ten onder aan excessief drugs- en drankgebruik.
Ik ben geen fan van Nico. Tot afgelopen week wist ik niet eens dat ze eigenlijk Christa Päffgen heet en in Keulen werd geboren. Toch ging ik naar de Volksbühne. Waarom eigenlijk? Misschien omdat haar stem Femme Fatale tot zo‘n onvergetelijk nummer heeft gemaakt dat me tot tranen toe roert. Of omdat ze een icoon van mijn jeugd was en herinneringen oproept aan een tijd die voorgoed voorbij is. Ik weet het niet. En het maakt eigenlijk ook niet zoveel uit. Ik was vrijdagavond daar en het was fantastisch. En toen gebeurde er iets raars. Aan het einde van de avond werd Nico‘s zoon Ari Boulogne naar voor geroepen. Hij bleef nog geen minuut op het podium, maar zijn verschijning sprak boekdelen. Hoeveel levens heeft hij al achter de rug, was alles wat ik dacht.
Gedurende het weekend bleef Ari ons bezighouden en we besloten op maandag nog twee films in het kader van het Nico Festival te bezoeken, Ari and Mario en The Velvet Underground and Nico, beide in 1966 door Andy Warhol opgenomen. Het werd een ontluisterende avond. In de Internet Movie Database heeft iemand over Ari and Mario een recensie geschreven onder de titel „Innocence en domesticity in a Warhol film“. De film is echter alles behalve een toonbeeld van onschuld en huiselijkheid. In de veel te kleine en aftandse kitchenette van een kamer in het beroemde New Yorkse Hotel Chelsea, waar Nico enige tijd verbleef, moet de travestiet Mario Montez op de vierjarige Ari passen, terwijl Warhol de camera laat draaien. Gedurende zestig minuten worden we er getuige van hoe een kind wordt geïnstrumentaliseerd en gereduceerd tot een object van een gewetenloze kunstenaar. De jongen wordt geen moment met rust gelaten en heeft in de kleine ruimte geen enkele mogelijkheid om zich terug te trekken. Ari zegt in de hele film niet meer dan een paar woorden en wil Montez alleen maar neerschieten met zijn speelgoedgeweer. De laatste tien minuten komt Nico terug van een middagje shoppen. Ze ziet er beeldschoon uit, maar de onzin die ze uitkraamt en haar labiele gedrag drukken meer uit dan alles wat ik inmiddels over haar heb gelezen. Ik vond de film maar moeilijk uit te houden en dat werd nog versterkt door het feit dat Ari Boulogne zelf bij ons in de zaal zat. De film is verschrikkelijk intiem en geeft de kijker een blik in de diepe afgrond waarlangs deze persoon heeft geleefd en waarschijnlijk nog leeft, en het is bizar er in zijn aanwezigheid naar te kijken. Wat ik verontrustend vond, was dat enkele bioscoopbezoekers het allemaal heel hilarisch vonden en onder de indruk waren van Nico en die overdreven opgemaakte Montez. Ik zag alleen maar Ari.
In de afgelopen dagen gingen er telkens een aantal beelden door mijn hoofd. Ik zie hoe Ari buiten de bioscoop zijn halfopgerookte sigaret terug in het pakje stopt en hoe hij aangeslagen op dat podium in de Volksbühne staat. Ik stel me voor hoe hij op zijn zeventiende door zijn moeder zijn eerste heroïnespuit gezet krijgt en hoe hij samen met haar door hun appartement kruipt, op zoek naar opium dat ze ergens hebben verstopt. Ik vraag me af wat die avond in de Volksbühne voor hem heeft betekent en probeer te begrijpen hoe het voor hem moet zijn, niet door zijn vermeende vader Alain Delon erkend te worden. Iets waar hij, zo blijkt uit een interview, erg naar verlangt. Ik ken hem niet en hij kent mij niet, en toch voel ik me betrokken.
Door Ari and Mario werd voor mij niet alleen de persoon Nico ontmythologiseerd, maar een complete subcultuur. Warhol en zijn Factory, Hotel Chelsea, Bob Dylan, Jim Morrisson en de Velvet Underground, ja zelfs Warhol‘s kunst die ik eigenlijk altijd heb bewonderd. Natuurlijk wist ik dat zich veel lelijks in Warhol‘s fabriek afspeelde, maar om op deze wijze te zien hoe hij mensen heeft geconsumeerd ten behoeve van zijn kunst vond ik ronduit shockerend. De aansluitende film The Velvet Underground and Nico kon me dan ook niet meer bekoren. Na veertig minuten hebben we de zaal verlaten. Ari ook.



Film & Boeken over Nico (en Ari)

Nico Icon
James Young - Nico: The End
James Young - Nico, Songs They Never Play on the Radio
Ari Boulogne - L‘amour n‘oublie jamais (helaas alleen in het Frans)
Bernard Violet - Les mystères Delon (helaas alleen in het Frans)

Berlijnse Notities - Een avond (of twee) met Paul Auster

In Berlijn worden dromen waar en hartewensen vervuld. En altijd sneller dan je denkt. Afgelopen donderdag wist ik nog niet dat mijn all time hero Paul Auster naar Berlijn zou komen. Vandaag staat zijn warme, sympathieke blik voor altijd in mijn geheugen gegrift.
Soms ontgaat je wat bij zo‘n veelzijdig en groot aanbod. Je pluist niet meer altijd de complete cultuuragenda uit om te zien wat er allemaal te doen is. Zo kon het gebeuren dat we vrijdagavond laat pas ontdekten dat Amerika‘s grootste verhalenverteller Paul Auster, Berlijn zondag en maandag met een bezoek zou vereren om zijn nieuwe film en zijn nieuwe boek voor te stellen. Ik kon wel janken. Auster in Berlijn en ik niet erbij. Een nachtmerrie.
Maar dankzij mijn creatieve vriendin, die weet hoezeer mijn hart voor Auster slaat en die gewoon niet wilde accepteren dat dit alles zomaar aan mij voorbij zou gaan, zat ik zondagavond op rij vijf van het schitterende Babylon Mitte om The inner life of Martin Frost te zien. Na afloop van de film gaf Auster een half uur durend interview en signeerde hij boeken. Intelligent, warm en met een goed gevoel voor humor, maakte hij een onuitwisbare indruk op mij. Een schrijver zoals ik me een schrijver voorstel. Hij straalt een grote innerlijke rust uit, die me zoveel energie heeft gegeven dat het leven weer niet op kan. Ik had weke knieën toen ik met mijn boeken voor zijn signeertafel stond. Voor hij ze teruggeeft, kijkt hij je recht in de ogen en hoewel hij de meeste gezichten beslist snel weer vergeet, is dat een zeer persoonlijke en attente geste.
En alsof dat nog niet genoeg was, vonden we op de website van het Berliner Ensemble nog drie grijze stoeltjes voor de lezing maandagavond. Man in the dark werd afwisselend in het Engels (door Paul Auster zelf) en in het Duits (door Jan Josef Liefers) voorgelezen. De aanwezigheid van Liefers, die wij als Dr. Boerne in Tatort Münster al lange tijd geleden in ons hart hebben gesloten, was voor ons een extra verrassing. Op de vraag hoe hij de boeken van Paul Auster heeft leren kennen, vertelde hij dat het de titel van het boek In the country of last things was, die hem als Ossi had aangetrokken. Liefers meende zich te herinneren dat hij het boek had gejat, tot grote hilariteit van het publiek en Paul Auster, en is sindsdien een kritiekloze lezer geworden. Eén keer Auster, altijd Auster.
Hoe ik aan Auster ben gekomen en waarom hij mijn favoriete schrijver en één van mijn grootste helden is, wil ik graag nog een keer in een apart stukje schrijven. Op dit moment moet iedereen me maar op mijn woord geloven dat deze man tot de beste schrijvers in de wereld behoort en gewoon zijn boeken gaan lezen.



Aan te bevelen films waarvoor Paul Auster het script schreef:
Smoke van regisseur Wayne Wang met Harvey Keitel
Blue in the face van regisseur Wayne Wang met Harvey Keitel, Lou Reed, Jim Jarmusch, Madonna e.a.

Wie Paul Auster nog niet kent, kan ik de volgende boeken in het bijzonder aanbevelen:

Moon Palace
Leviathan
Mr Vertigo
The book of illusions

Zijn vrouw Siri Hustvedt schrijft net als Auster verschrikkelijk mooie boeken. In het het bijzonder kan ik What I loved aanraden.


© Balanda 28 september 2008